Dino tracks in the Algarve (in Dutch)

Tracks of Iguanodon, Praia da Salema, West Algarve
Tracks of Iguanodon, Praia da Salema, West Algarve

De ‘Jurassic Coast’ van Zuidwest-Portugal

Spoorfossielen in de Algarve

Het volledige artikel is gepubliceerd in Gea Tijdschrift, september 2017

door Annemieke van Roekel

redactie.vanroekel[at]gea-geologie.nl

 

Niet alleen Zuid-Engeland heeft een ‘Jurassic Coast’, waar grote delen van het Mesozoïcum in de imposante cliffs zijn ontsloten. De kustlijn van Zuidwest-Portugal is minstens zo spectaculair. Er zijn veel pootafdrukken van dino’s (‘pegadas de dinossáurios’) in sedimenten vanaf Midden-Jura tot Boven-Krijt te bewonderen. Het verschil met de Engelsen is dat de Portugezen hun geologische rijkdommen nauwelijks presenteren aan een potentieel geïnteresseerd publiek.

Zelfs bij de imposante spoorfossielen van Iguanodon op het drukbezochte Praia da Salema, in de West-Algarve, is het informatiepaneel leeg en zijn posterresten verschoten of weggewaaid. De jongen van de reddingsbrigade wijst met een ongeïnteresseerde blik en starend naar zijn mobiel waar de spoorfossielen te vinden zijn. Hij kent één locatie op dit strand, maar er zijn er twee. Niet alleen aan de westkant, bij een houten trap, maar ook aan de oostkant.

Op de westelijke locatie zijn prachtige, grote afdrukken van pootafdrukken van Iguanodon te zien. Ze meten zowel in de lengte als in de breedte ca. 40 cm, waaruit paleontologen afleiden dat de heuphoogte van het dier ruim twee meter moet zijn geweest. Ik tel acht afdrukken, maar het spoor loopt onder het strandzand door met nog ten minste vijf afdrukken, die cirkelvormig geërodeerd zijn door de inwerking van het zeewater.

Sporen op het strand

De dinosporen op het strand van Salema stammen uit het Vroeg-Krijt (Barremien, ca. 125 miljoen jaar geleden. Het waren de eerste dinosporen die in de Algarve werden gevonden, ruim twintig jaar geleden. Ze bestaan uit een lijnvormig spoor van één ornithopode (iguanodontid), een plantenetende dino die op twee poten liep. Aan de vorm van de afdruk (drie tenen) is te zien dat hij geen klauwen had.

Op het oostelijk deel van het strand zijn de afdrukken (zeven in totaal) iets jonger en kleiner (23 cm in doorsnee) en meer geërodeerd. Helaas heb ik ze niet kunnen vinden. Deze zijn afkomstig van drie theropoden, tweevoetige carnivoren, wat is af te leiden uit de klauwvorm. De dino’s moeten hier in de kalkmodder in een kustgebied hebben rondgelopen. Portugal lag tijdens het Vroeg-Krijt aan de noordzijde van de jonge Atlantische Oceaan, die zich als een rits opende tussen de splijtende continenten.

1,5 km ten westen van Salema (Praia da Fóia do Carro) werden later meer individuele pootafdrukken van ornithopoden gevonden. Ook zijn daar in sedimenten uit de Boven-Jura pootafdrukken van sauropoden gevonden die vergelijkbaar zijn met de afdrukken van sauropoden van de Pedra da Mua-locatie bij Cabo Espichel (zie verder).

Midden-Jura tot Laat-Krijt

In Portugal zijn maar liefst meer dan twintig locaties bekend met pootafdrukken van dino’s. De oudste wetenschappelijke beschrijving (Gomes) dateert van het begin van de 20e eeuw van een ontdekking uit 1884 bij de stad Coimbra, nabij Cabo Mondego. Dit is tevens een golden spike-locatie voor de basis van het Bajocien, een etage uit de Boven-Jura (170,3 miljoen jaar geleden).

De spoorfossielen in Portugal omspannen de tijdvakken van Midden-Jura tot Laat-Krijt. De meeste ontsluitingen zijn te vinden in West-Portugal, vanaf Sesimbra (ten zuiden van Lissabon) tot aan de stad Coimbra, in Jura- en Krijtsedimenten in het Lusitanian Basin; de tracks in Zuidwest-Portugal, zoals Praia de Salema, maken deel uit van het Algarve Basin.

Kuddevorming

Al eeuwen terug werden de afdrukken in gesteenten door de Portugezen als fossielen herkend. Een 18e-eeuws tegelpaneel in de Capela da Memória (Cabo Espichel, Sesimbra) toont sporen tegen de bergwand van “een groot muildier” die volgens een 13e-eeuwse religieuze mythe de maagd Maria van de wilde oceaan naar een veilige plek op de kliffen zou hebben gebracht. Op deze 145 miljoen jaar oude ontsluiting, Pedra da Mua, liggen op verschillende niveaus zowel pootafdrukken van theropoden als sauropoden. Uit de afdrukken van de sauropoden is tot in detail kuddevorming van zowel volwassen als jonge dieren af te leiden: zo volgen de volwassen dieren de kleintjes, die met een snelheid van 4 km/uur voortbewegen.

Pootafdrukken van sauropoden zijn ook gevonden in een oude kalksteengroeve - Pedreira do Galinha - in het Parque Natural de Serra d’Aire e Candeeiros, 10 km van het bekende bedevaartsoord Fátima en 120 km ten noorden van Lissabon. Op een oppervlakte van 60 ha liggen hier honderden 175 miljoen jaar oude afdrukken en meerdere (diepe) loopsporen van deze kolossale plantenetende viervoeters. Een goed geconserveerd loopspoor van 147 meter is één van de langste sauropod trackways ter wereld. Anders dan bij Pedra da Mua is hier geen bewijs voor kuddevorming gevonden.

Potentieel voor geotoerisme

Pedreira do Galinha is een van de weinige locaties in Portugal waar de spoorfossielen goed toegankelijk zijn gemaakt voor bezoekers. Precies twintig jaar geleden werden vijf sporenlocaties (alle aan de westkust) tot nationaal monument verklaard. De Portugezen zijn van mening dat geotoerisme in hun land een grote potentie heeft die nog onvoldoende is benut en zou kunnen bijdragen aan meer bewustzijn van natuurlijk erfgoed.

Het volledige artikel is te lezen in Gea Tijdschrift (september 2017).

09 januari 2018